Wycieczki piesze szlakami Biebrzańskiego PN i Gminy Sztabin

Okolice Biebrzańskiego Parku Narodowego są bardzo interesujące ze względu na kulturę i historię. Krajobraz biebrzański i styl życia na wsi zachował wiele z tego, co w wielu innych częściach Polski i Europy jest już zapomnianą przeszłością. Można tu spotkać malowniczą zabudowę wiejską, zarówno drewnianą jak i budynki wznoszone z licznie występujących głazów narzutowych oraz studzienne żurawie. W pejzaż Doliny Biebrzańskiej wpisane są przydrożne krzyże i kapliczki, a wielką ozdobą każdej wsi są liczne gniazda bocianie. Piesze wędrówki pozwolą nam z bliska przyjrzeć się okolicy, porozmawiać z miejscową ludnością i poznać historię opowiadaną gwarą charakterystyczną dla tego regionu.

Propozycje pieszych wędrówek

Ścieżka edukacyjna "Las" jest pętlą zaczynającą się i kończącą przy leśniczówce Trzyrzeczki. Trasa prowadzi przez kompleks leśny o długości 3,2km. Początkowo zmierza w kierunku północnym do tzw. "prastory" - (malowniczej polany pośród lasu - jej nazwa wzięła się z położenia tego miejsca - "na wprost torów" trasy kolejowej Białystok - Augustów). Dalsza części ścieżki prowadzi na wschód w stronę wsi Hamulka i stąd powraca w kierunku południowo - zachodnim do leśniczówki Trzyrzeczki. Wyprawa ścieżką, w zależności od czasu, jaki poświęcimy na zapoznanie się z treścią tablic i najbliższym otoczeniem, zajmuje około 2-4 godzin.

Przystanki na trasie ścieżki edukacyjnej "Las" znajdują się przy tablicach opisujących zjawiska jak i elementy lasu, które możemy zaobserwować w najbliższym ich sąsiedztwie. Tablice po kolei przedstawiają nam:

Tablica I Rośliny dna lasu ukazuje sezonowość zmian szaty roślinnej w runie leśnym;

Tablica II Przebudowa drzewostanu wyjaśnia, dlaczego człowiek zmienia wygląd lasu w parku narodowym (w ramach aktywnej ochrony przyrody);

Tablica III Drzewa charakteryzuje główne gatunki drzew rosnące w Uroczysku Trzyrzeczki;

Tablica IV Martwe drewno przedstawia korzyści z pozostawiania w lesie obumarłych drzew;

Tablica V Owady leśne opisuje znaczenie w lasach tej najliczniejszej grupy zwierząt;

Tablica VI Krzewy i porosty usytuowana jest w miejscu, gdzie obejrzeć można różne gatunki krzewów, a na drzewach podziwiać (nawet zimą) rosnące porosty;

Tablica VII Ptaki i ssaki lasu to gama barwnych portretów ptaków i ssaków z opisami ciekawostek dotyczących ich życia;

Tablica VIII Bogactwa lasu prezentuje funkcje, jakie pełni las oraz korzyści (nie tylko gospodarcze) płynące zeń dla ludzi;

Tablica IX Fortyfikacje i przyroda zawiera informacje o tutejszych fortyfikacjach Linii Mołotowa i zamieszkujących je nietoperzach.

 

Aby umożliwić Państwu lepsze poznanie tajemnic lasu został wydany przewodnik z cyklu: Biebrzańskie Szlaki - TOE "Trzyrzeczki" - Ścieżka edukacyjna "Las", który można nabyć wraz z kartami wstępu na teren Biebrzańskiego Parku Narodowego u nas.

 

Powyższa treść została skopiowana ze strony Biebrzańskiego Parku Narodowego www.biebrza.org.pl

  • Szlak czerwony (18km) Leśniczówka Grzędy - Nowy Świat - Wilcza Góra - Dział Kumkowskiego. Wiosną szlak miejscami podmokły i trudny. Czas przejścia 6-8h.
  • Główne atrakcje: piękne fragmenty lasu liściastego i iglastego z okazami wiekowych drzew, m. in. 300 letnich dębów; wydmy z rzadką roślinnością ciepłolubną i bogatą fauną motyli; rozległe turzycowiska; wieża widokowa na Wilczej Górze, z której rozciąga się piękna panorama bagien; "Koliba" - dawny domek myśliwski. Na szlaku istnieje duże prawdopodobieństwo spotkania łosia.

     

    1. Szlak niebieski (8,5km) Leśniczówka Grzędy - Druga i Trzecia Grzęda - Leśniczówka Grzędy. Szlak łatwy. Czas przejścia 2-3h.

    Główne atrakcje: zagroda rehabilitacyjna łosi; podmokłe lasy i torfowiska; pomost z widokiem na Czerwone Bagno; kładka edukacyjna prowadząca przez bór bagienny. Możliwość pokonania trasy na rowerze.

     

    1. Szlak Zielony (9km) Leśniczówka Grzędy - Solistowska Góra - Łągiew - Leśniczówka Grzędy. Wiosną szlak miejscami podmokły i trudny. Czas przejścia 3-4h.

    Główne atrakcje: ciekawe fragmenty lasów mieszanych; malownicza polana na Solistowskiej Górze, na której znajdują się mogiły mieszkańców wsi Grzędy pomordowanych przez hitlerowców; bogata roślinność łąk przy Kanale Woźnawiejskim, budowli melioracyjnej z lat 1844-1856, odprowadzającym wody Jegrzni do Biebrzy.

     

    Uwaga!

    • Ze względu na potrzeby ochrony przyrody, niektóre szlaki mogą być okresowo wyłączane z udostępniania turystycznego.

    Sztabin - zał. w 1598r. przez Adama Chreptowicza pod nazwą Osinki; za Joachima Chreptowicza w XVII w. jako miasto, prawa miejskie utraciło w 1897r. Zabytki: neogotycki kościół pw. Jakuba Apostoła z 1905-1910r. wzniesiony z fundacji Sztabińskiej K. Brzostowskiego; kamienny zegar słoneczny; żeliwne popiersie Joachima Chreptowicza odlane przez wnuka hr. Karola Brzostowskiego; w szkole sala z pamiątkami po Rzeczpospolitej Sztabińskiej; Izba Regionalna koło kościoła; przy drodze Lipsk - Białystok tablica upamiętniająca rozstrzelanych przez Niemców 30 Polaków we wrześniu 1943r.; na Rynku płyta upamiętniająca 7 os. poległych w ok. Sztabina w latach 1945-49 w walce o utrwalenie władzy ludowej, położona w XX rocznicę powstania PRL.

     

    Izba Regionalna Ziemi Sztabińskiej powstała z inicjatyw Towarzystwa przyjaciół Ziemi Sztabińskiej. Mieści się ona w budynku "starej gminy" przy Placu Karola Brzostowskiego 8. Jej uroczyste otwarcie miało miejsce24.V.2003r. Głównym inicjatorem i osobą, która włożyła ogromny wkład w powstanie tej placówki był Roman Gębicz, który ostatnie miesiące swego życia poświęcił głównie na tworzenia Izby. Gromadził on przedmioty stanowiące dorobek kultury materialnej poprzednich pokoleń mieszkańców tej ziemi. Przekazane przez darczyńców eksponaty to głównie wyroby z huty sztabińskiej, narzędzia i przedmioty użyteczne w pracy rolnika, kobiety wiejskiej oraz wytwory jej pracy. Częścią Izby jest sala historyczna prezentująca eksponaty związane z Karolem Brzostowskim oraz bohaterów walki o niepodległość.

     

    W Izbie Regionalnej możemy znaleźć:

    • Wyroby z huty Karola Hrabiego Brzostowskiego: płyty nagrobne, krzyże, odlewy żeliwne
    • Narzędzia codziennej pracy rolnika oracza i hodowcy: socha, brony, sierpy, kosy, widły itp.
    • Narzędzia do obróbki drewna: piły, heble, strugi
    • Wyposażenie domu: szlabany, kołyski
    • Narzędzia pracy kobiety wiejskiej związane z prowadzeniem gospodarstwa wiejskiego: naczynia, garnki, maselnice - bojki, maglownice, narzędzia wykorzystywane do przetwórstwa lnu i konopi: cierlice i międlice, kołowrotki
    • Wyroby rękodzielnicze: dywany, płachty, makatki, ręczniki, koronkowe obrusy
    • Kącik szkolny: ławka, mapy, kałamarze, pieczęcie szkolne.

     

    Izba Regionalna w Sztabinie tel. kontaktowy:
    (+48 87) 64 12 078 lub (+48) 504 837 359

     

    Krasnybór - zał. w 1506r. przez Fiedkę Bohdanowicza Chreptowicza; w XVI-XVII w. centrum dóbr Chreptowiczów. Kościół pozakonny p.w. Zwiastowania NMP, jeden z najstarszych na Podlasiu /1584-89/ fundacji Adama Chreptowicza, murowany, gotycko-renesansowy, na rzucie krzyża greckiego; od II połowy XVI w. do 1825r. siedziba zakonów: bazylianów, bernardynów, i dominikanów. Obok kościół pod wezwaniem Św. Rocha z 1870r.; Żeliwny nagrobek Wiktorii Wierzbickiej Rymaszewskiej z huty K. Brzostowskiego; pomnik poległych powstańców styczniowych z partii Konstantego Ramotowskiego "Wawra" w kwietniu 1863r. Na cmentarzu pomnik z nazwiskami 44 ofiar zbrodni NKWD i UB z obławy lipcowej 1945r.

    Ścieżka edukacyjna "Las" - 3,2km

    Ścieżka "Las"jest pętlą zaczynającą i kończącą się przy leśniczówce Trzyrzeczki. Trasa prowadzi przez kompleks leśny i mierzy 3,2km długości. Początkowo zmierza w kierunku północnym do tzw. "prastory" - malowniczej polany pośród lasu (jej nazwa wzięła się z położenia tego miejsca - "na wprost torów" trasy kolejowej Białystok - Augustów). Dalej ścieżka kieruje się na wschód w stronę wsi Hamulka (Gomulka) i stąd powraca w kierunku południowo-zachodnim do leśniczówki. Wyprawa ścieżką, w zależności od czasu poświęconego na zaznajomienie się z treścią tablic i najbliższym otoczeniem, zajmuje od 2do 4 godzin.

    Przystanki na trasie ścieżki edukacyjnej "Las" znajdują się przy tablicach opisujących zjawiska i elementy lasu, które zazwyczaj można obserwować w najbliższym ich sąsiedztwie, a także podczas całego spaceru. Kolejne tablice przedstawiają:

    Tablica I Rośliny dna lasu ukazuje sezonowość zmian szaty roślinnej w runie leśnym;

    Tablica II Przebudowa drzewostanu wyjaśnia, dlaczego człowiek zmienia wygląd lasu w parku narodowym (w ramach aktywnej ochrony przyrody);

    Tablica III Drzewa charakteryzuje główne gatunki drzew rosnące w Uroczysku Trzyrzeczki;

    Tablica IV Martwe drewno przedstawia korzyści z pozostawiania w lesie obumarłych drzew;

    Tablica V Owady leśne opisuje znaczenie w lasach tej najliczniejszej grupy zwierząt;

    Tablica VI Krzewy i porosty usytuowana jest w miejscu, gdzie obejrzeć można różne gatunki krzewów, a na drzewach podziwiać (nawet zimą) rosnące porosty;

    Tablica VII Ptaki i ssaki lasu to gama barwnych portretów ptaków i ssaków z opisami ciekawostek dotyczących ich życia;

    Tablica VIII Bogactwa lasu prezentuje funkcje, jakie pełni las oraz korzyści (nie tylko gospodarcze) płynące zeń dla ludzi;

    Tablica IX Fortyfikacje i przyroda zawiera informacje o tutejszych fortyfikacjach Linii Mołotowa i zamieszkujących je nietoperzach.

     

    Ścieżka edukacyjna - "Czerwone Bagno"

    Znajduje się w odległości 4,3km od leśniczówki Grzędy. Ścieżka prowadzi drewnianą kładką i po 1000m dociera do platformy widokowej z panoramą Czerwonego Bagna. Powrót tą samą drogą.

    Ścieżka prowadzi drewnianą kładką i po 700m dociera do platformy widokowej z panoramą Czerwonego Bagna. W trakcie spaceru można zapoznać się z budową i charakterystyczną roślinnością boru bagiennego. Przy wejściu na ścieżkę, po lewej stronie stoi stara, uschnięta sosna - tzw. "święta sosna", na której dawni mieszkańcy Grzęd zawiesili kapliczkę, jako wotum dziękczynne za uczynione cuda. Warto zwrócić uwagę na dużą ilość świerkowych siewek i podrostu (młodych drzewek). Jest to proces naturalnego odnawiania się świerka i następowania po sobie kolejnych generacji lasu.

    Zaraz po wejściu na kładkę, po obu jej stronach rośnie bór bagienny, który dalej przechodzi w formę boru wilgotnego (opis na tablicach przy kładce). Wzdłuż ścieżki obok dominującej sosny rośnie typowa dla tego zbiorowiska brzoza omszona (Betula pubescens). Łatwo odróżnić ją od brzozy brodawkowatej po delikatnym włoskowym nalocie na liściach i pędach, wyczuwalnym w dotyku.

    W warstwie runa i ściółki wyróżniają się duże krzewinki: borówka bagienna (Vaccinum uliginosum) (tzw. pijanica lub łochynia) oraz bagno zwyczajne (Ledum palustre). Kolejnym gatunkiem charakterystycznym dla boru bagiennego jest rosnąca w kępach wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum). Ta zakwitająca wczesną wiosną trawa, w czerwcu wykształca białe, puszyste owocostany.

    Mchy torfowce (Sphagnum) to kolejny charakterystyczny element tego zbiorowiska. Torfowce są głównym składnikiem zalegającego w podłożu torfu. Małą domieszkę stanowią martwe części innych roślin, owadów czy resztki rozkładającego się drewna. Na zwartym kobiercu torfowców znaleźć można jeszcze dwie inne interesujące rośliny - żurawinę błotną (Vaccinum oxycoccus) i rosiczkę okrągłolistną (Drosera rotundufolia). Ścieżka edukacyjna kończy się platformą widokową z panoramą Czerwonego Bagna.

     

    Ścieżka edukacyjna - "Wydmy" 2,4km. Czas przejścia: 2 do 3 godzin

    Ścieżka o długości 2,4km (znaki zielone) prowadzi do wieży widokowej na wydmie Wilcza Góra. Drewnianą kładką rozpoczynającą się przed "rowem spod Polkowa" idziemy przez ols. Następnie oznakowaną ścieżką przechodzimy przez wydmę Nowy Świat do miejsca parkingowego. Po pokonaniu 600m możemy wejść na platformę obserwacyjną usytuowaną na zboczu wydmy. Przed nami widok na rozległą dolinę Biebrzy. Na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego poważnym problemem jest sukcesja wtórna - zarastanie otwartych obszarów bagiennych. Stąd w ramach czynnej ochrony przyrody prowadzi się usuwanie drzew i krzewów oraz wykaszanie łąk. W pobliżu platformy i wieży widokowej przy ścieżce "Wydmy" na przełomie 2003/2004 roku usunięto zakrzaczenia i zadrzewienia na obszarze o powierzchni 95ha. W ten sposób przywrócono walory krajobrazowe i uzyskano rozległą panoramę.

    Idziemy dalej u podnóża wydmy w stronę wieży widokowej. Wchodzenie na wydmy powoduje ich niszczenie i jest zabronione. Po drodze możemy obserwować rośliny sucholubne (kserotermiczne), tj. wąskolistne trawy kępkowe: kostrzewa owcza (Festuca ovina), szczotlicha siwa (Corynephorus canescens). Ograniczają one powierzchnię parowania wody poprzez sztywne zwinięcie blaszki liściowej. Inaczej do braku wody przystosowały się sukulenty: rozchodnik wielki (Sedum maximum) i rozchodnik ostry (Sedum acre). Gromadzą one zapasy wody w liściach.

    Ciepłe piaski wydm są również miejscem życia wielu gatunków owadów . Spotkać możemy m.in. chrząszcza - trzyszcza piaskowego, sieciarkę mrówkolwa oraz motyla - modraszka arion. Nasłonecznione stoki wydm zachęcają gady , np. jaszczurkę zwinkę lub żmiję zygzakowatą do wygrzewania się na słońcu.

    Zachęcamy do przyjrzenia się śladom na piasku - często bowiem przebywa tu: łoś, jeleń, sarna, dzik, wilk, lis, jenot oraz borsuk. Na pobliskich drzewach możemy zobaczyć miejsca po zgryzionych przez łosie i jelenie pędach.

    Będąc na wysoko położonej wieży na Wilczej Górze mamy szansę zobaczyć kościoły z przeciwległej strony doliny w Goniądzu (po prawej stronie w odległości ok. 17km) i Dolistowie (po stronie lewej odl. 6km). Z wieży prawie zawsze można zobaczyć łosie.
    W sezonie wiele gatunków ptaków, m.in. bociana czarnego, żurawie czy orliki. Nazwa Wilcza Góra nie jest przypadkowa - w jej okolicach nie trudno natrafić na odciśnięte w piasku wilcze tropy oraz inne ślady bytowania wilków.

     

    Ścieżka przyrodnicza - "Błota Biebrzańskie - Nowy Lipsk" 3 (4)km

    Ścieżka zlokalizowana jest ok. 7km na zachód od Lipska. Trasa liczy 3 lub 4km (dwa warianty trasy). Na szlaku ścieżki znajdują się 2 wieże widokowe i 8 przystanków. Należy zaopatrzyć się w buty gumowe, trasa może być trudna do przejścia. Warto jednak podjąć wysiłek, aby poznać młaki turzycowe, łąkę ostrożeniową czy zbiorowiska brzeziny bagiennej.

     

    Ścieżka przyrodnicza - "Błota Biebrzańskie - Szuszalewo" 2,5km

    Położona jest na północny zachód od drogi Dąbrowa Białostocka - Lipsk. Przebiega pomiędzy Wyspą Suszalewską i Wyspą Jałowską, łącząc dwie wieże widokowe. Trasa liczy 2,5km, jest łatwa, może służyć jako trasa spacerowa. Dzięki 5 przystankom możemy obserwować murawy psammofilne, zarośla brzozy niskiej i kępy wełnianeczki alpejskiej.

     

    Ścieżka edukacyjna "Las w zasięgu ręki"
    przy Centrum Edukacji i Zarządzania w Osowcu Twierdzy

    W skład ścieżki wchodzą elementy infrastruktury pozwalające w sposób przystępny i poprzez zabawę poznać bogactwo lasu.

    Infrastrukturę stanowią:

    • tablice edukacyjne o następującej tematyce:
    1. Drzewa - kolorowe zdjęcia i opis podstawowych gatunków drzew występujących na terenie parku oraz rysunek przekroju przez pień drzewa.
    2. Krzewy i porosty - zdjęcia: liści, owoców i całych roślin wraz z opisem najpopularniejszych krzewów i ich znaczenia w lesie. Zdjęcia i opis najczęściej spotykanych porostów.
    3. Owady leśne - pospolite gatunki owadów: ich zdjęcia i opis znaczenia w lesie, rysunki obrazujące życie mrowiska.
    4. Bogactwo lasu - zdjęcia wraz z opisem użytków, które daje las człowiekowi oraz funkcji jakie spełnia.
    • Stanowisko z 5 słupkami obrotowymi. Na każdym słupku zamieszczono rysunki 4 gatunków drzew i krzewów. Każdy gatunek przedstawiony jest na 3 obrazkach z fragmentem liści, owocu, pędu czy kwiatu i podpisem. Należy odnaleźć i ułożyć trzy fragmenty drzewa lub krzewu zgodnie z nazwą gatunkową.
    • Kłoda - równoważnia to pień drzewa pozwalający na przejście po nim, np. z zamkniętymi oczami. Kłoda stwarza możliwość zaobserwowania, jak wysokie było to drzewo i jakie pożytki dla lasu płyną z martwego już drewna.
    • Stojak z przekrojami poprzecznymi i podłużnymi różnych gatunków drewna to zestaw pni drzew pospolitych gatunków naszych lasów. Każdy pień przecięty jest tak, aby można było zobaczyć jego wewnętrzny wygląd i porównać poszczególne gatunki.
    • Stanowisko z pomocą dydaktyczną "grające gałęzie". Różna długość zawieszonych żerdzi sosnowych pozwala na wydobycie dźwięków o różnej tonacji.
    • Stanowisko z elementami różnych utworów glebowych. Stanowiska przygotowano w celu poznania struktury gleby. Zachęcamy do przejścia boso.

    Ścieżka zaczyna się i kończy drewnianymi schodami z poręczą. Wzdłuż trasy i na polanie można odnaleźć rodzime gatunki krzewów i młodych drzew. Opodal budynku Centrum Edukacji i Zarzadzania zainstalowano stojaki na rowery i cztery zadaszenia z ławkami i stołem służące uczestnikom zajęć edukacyjnych, ale można tu również odpocząć i spożyć posiłek.

     

    Ścieżka edukacyjna - "Borek bartny" - 0,25km

    Znajduje się 5 km od leśniczówki Grzędy, przy szlaku czerwonym. Poświęcona jest bartnictwu. Barcie i kłody na ścieżce są zamieszkane przez pszczoły. Ścieżka tworzy pętlę o długości 250m. Na jej trasie możemy zobaczyć kolejno: 2 barcie, 3 kłody - wiszącą, stojącą i leżącą - oraz ul. Kolejność ta odzwierciedla ewolucję barci we współczesny ul. Dzianie (tworzenie) tych barci trwało 2 dni i było wykonane tradycyjnymi narzędziami przez bartników z Baszkirii (republika Rosji z płd. Uralu).

    Lasy tych terenów stwarzały dogodne warunki do rozwoju bartnictwa.

    W pobliskiej Puszczy Dybła w 1565r. było 800 barci. Od XVIII w. barci w lasach było coraz mniej. Kawałki ściętego drzewa zastępowały stare sosny. Pojawiły się ule typy kłoda, stojące, a następnie leżące na ziemi. W 1839r. w guberni augustowskiej naliczono 3 702 barci i aż 17 447 uli (zwanych pniami).

    W XIX car zabronił chowu pszczół w lasach państwowych. Na Grzędach tym się nie przejmowano. Wiktoria Sadowska z Łubów, która przed 1943r. mieszkała na uroczysku Pojedynek, wspomina:

    " A jakie tam dęby stojeli sliczności (.) A teraz gdzie się podzieli drzewa? sama drobnostka . Byli takie pnie. To pięćdziesiąt pni pszczół miał. W stodole to u nas na Pojedynku beczki miodu stojeli. Żydzi kupowali miód, przyjeżdżali, a wosk do kościoła wozili. To u Grabowych, u Piotra. Tam takie lipy stojeli. A co w lecie w tych barciach było miodu! A tam na Choszczewku taka barć stojała, że można było mieszkać. O, sie żyło, najlepiej sie żyło na Grzędach"

    (Cytat za: J. Wierzbicka, Niedaleko od Rajgrodu: Polski Sybir, Rajgród 2003).

    PL-2542-n niebieski

    LEŚNICZÓWKA GRZĘDY- "II i III Grzęda" - "KAPLICZKA" - 4,7km - szlak łatwy

    Rozpoczyna się przy leśniczówce Grzędy, prowadzi przez tereny leśne w kierunku wschodnim (poprzez tzw. Drugą i Trzecią Grzędę), dociera do kładki (część Ścieżki Przyrodniczej "Czerwone Bagno"), przez bór bagienny na torfowisku wysokim.

    PL-2544-s czarny

    "UROCZYSKO DĘBY"- "Góra Partyczyzna" - "Kapli Dołek" -2,2km - szlak łatwy

    Szlak łącznikowy prowadzący od uroczyska Kapli Dołek (szlak czerwony) do miejsca postojowego przy starych dębach (szlak czerwony).

    Proponuję państwu odwiedzić Twierdzę Osowiec. XIX-sto wieczna carska twierdza, położona w samym środku bagien biebrzańskich, jeszcze po ponad 120 latach robi ogromne wrażenie i jest świadkiem potęgi carskiej Rosji. Twierdzę mogą państwo zwiedzać od 2 do 9 godzin. Jest to miły i spokojny spacer po muzeum i schronach budowli.

    Z dziejów Osowca

    Osadnictwo w rejonie Osowca istniało już w czasach przedhistorycznych. Świadczą o tym wykopaliska na okolicznych piaszczystych grądzikach i wydmach, w postaci tak zwanych stacji krzemiennych. Osowiec to dawna wieś Okrasa, powstała przed 1444 r. Największy swój rozkwit przeżywa na przełomie XVII i XVIII wieku, za sprawą Stanisława Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego. Wtedy jego staraniem został wybudowany most na rz. Biebrzy oraz wzniesiono dwie karczmy i komorę celną.

    W 1743 r. Osowiec zostaje przekształcony w prywatne miasteczko o nazwie Marcinopol. Niestety, w 1827 r. traci prawa miejskie.
    Burzliwe i ciekawe były dzieje Osowca w czasie powstań narodowych. Dochodziło tu do licznych bitew i potyczek.   Nazwę miejscowości Osowiec należy tłumaczyć jako miejsce odludne, posępne, osowiałe, smutne i opuszczone. Inne pochodzenie nazwy można upatrywać od gatunku drzew, tj. osiki. Podówczas na tutejszych grądach rósł las osowy, czyli osikowy. Natomiast nazwa Osowiec-Twierdza została nadana w 1998 r. z inicjatywy Mirosława Worony, przy pełnym poparciu mieszkańców osady wojskowej i kolejowej.

    Twierdza Osowiec stanowiła ważny element zespołu umocnień broniących zachodnich granic imperium rosyjskiego. Została usytuowana na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w najbardziej newralgicznym miejscu, to jest dwukilometrowym zwężeniu doliny Biebrzy. Jej ogólnym zadaniem była obrona przed ewentualnym atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich. Stąd na niej spoczął główny ciężar blokowania całej doliny, jak też zabezpieczenia linii kolejowej do Grajewa, ze szczególnym uwzględnieniem mostu kolejowego w Osowcu.
    Budowę Twierdzy Osowiec rozpoczęto w 1882 r. a zakończono w 1892 r. Jednakże do wybuchu I wojny światowej trwały ciągłe prace modernizacyjne, polegające między innymi na wzmacnianiu budowli ceglanych dolewkami z betonu. W zasadniczym okresie wznoszenia twierdzy wybudowano cztery forty: Centralny (I), Zarzeczny (II), Szwedzki (III) oraz Nowy (IV), tworzący dobrze rozwinięty rejon umocniony.
    Pierwsze trzy forty projektował i kierował na ich terenie pracami gen. inż. R. Krasowski (1882-1891). Fort IV był natomiast dziełem sztabskapitana inż. N. A. Bujnickiego.

    Z chwilą przystąpienia do fortyfikowania Osowca nastąpiło gwałtowne ożywienie gospodarcze regionu. Wzrósł transport kolejowy. Rozwinął się handel. Powstały cegielnie m.in. w rejonie Hornostaj i Knyszyna.
    Mury w poszczególnych budowlach wznoszono tradycyjnymi technikami murarskimi z cegły pełnej, zazwyczaj o wymiarach 28 x 14 x 7 cm. Stosowano lepiszcze cementowo - wapienne. Natomiast fugi wypełniano wypukłą ozdobną spoiną cementową. W przypadku użycia bloczków kamiennych, zazwyczaj obrabiano je z pięciu stron do rozmiaru 45 x 25 x 15 cm. Oprócz masy ceramicznej i kamiennej wykorzystywano także stal, która w większości pochodziła z Niemiec. Na uwagę zasługuje również wręcz perfekcyjne kładzenie cegły. Warto też podkreślić dbałość budowniczych o estetykę obiektów. Pomimo ich militarnego przeznaczenia są bardzo dekoracyjne. Taki efekt uzyskano poprzez zastosowanie różnego typu ceglanych kształtek.
    W latach 1914-1915 wojska niemieckie (8 Armii) nacierające z Prus, przeprowadziły trzy szturmy na warownię. Wszystkie spełzły na niczym, nawet ten, w którym użyto gazów bojowych (chloru) i zginęło około 2000 żołnierzy rosyjskich. Załoga ewakuowała się dopiero w dniach 18 - 23 VIII 1915 roku, ze względu na niekorzystną dla Rosjan sytuacją strategiczną na froncie. Mimo to, jako jedna z nielicznych zdała doskonale egzamin. Jej obrona przeszła do historii. A nawet została porównana z działaniami wojennymi w 1916 roku pod Verdun we Francji.
    W okresie II Rzeczypospolitej wybrane budowle Twierdzy Osowiec były modernizowane przez Szefostwo Fortyfikacji oraz Kierownictwo Robót Fortyfikacyjnych. Wzniesiono szereg schronów o konstrukcji żelazobetonowej. Przez cały ten czas kwaterowały tu różne polskie formacje. Mieściła się m.in. Centralna Szkoła Podoficerska Korpusu Ochrony Pogranicza.
    Podczas września 1939 r. nie doszło do walk w obrębie Twierdzy Osowiec, sam fakt jej istnienia odstraszył wroga. Do tego też zapewne przyczyniły się stworzone zalewy i zapory przeciwczołgowe. Dalsze losy twierdzy były bardzo zmienne. W jej granicach kolejno na przemian stacjonowali żołnierze niemieccy i sowieccy.
    Przez osiem lat powojennych w Twierdzy Oso- wiec nie było wojska. Dopiero w 1953 r. rozlokowano tu stacjonującą do dziś Jednostkę Wojskową. Wejście żołnierzy skutecznie ukróciło proceder rabunkowy we wszystkich fortach.
    W najlepszym stanie zachowania są obecnie Fort I i Fort III. Natomiast pozostałe popadły w ruinę na wskutek działań wojennych, czy też procederu rozbiórkowego, dokonanego przez okoliczną ludność, tuż po II wojnie światowej.


    9.X.1998 r. Twierdza Osowiec została wpisana do rejestru zabytków. W tym samym roku na terenie Fortu I dzięki Osowieckiemu Towarzystwu Fortyfikacyjnemu (OTF) zostało otwarte Muzeum Twierdzy Osowiec oraz oddana do zwiedzania trasa historyczno-przyrodnicza.
    Obecnie w Osowcu-Twierdzy działa wyżej wspomniane Towarzystwo, wydawany jest miesięcznik historyczno-przyrodniczy "Osowieckim Szlakiem" oraz organizowane są od wielu lat plenery malarskie, itd.
    Na fortach gniazduje bielik i wiele innych ptaków. Na stałe zadomowiły się łosie, sarny, itd. Natomiast w podziemiach budowli wojskowych znajduje się jedno z największych zimowisk nietoperzy w Polsce.
    Ze schronami, tunelami i innymi budowlami wojskowymi, od dawna wiążą się liczne legendy. Twierdza ma też swoje duchy, w tym Czarną Damę oraz Tunel Śmierci, w  którym  pokutuje od 1912 r. duch oficera rosyjskiego. Odważni mogą również zaliczyć schron odchudzania oraz podjąć próbę wyjścia z labiryntu znajdującego się na rawelinie. Na szczęśliwego znalazcę oczekuje zakopana gdzieś w ziemi kasa, jednego z pułków carskich.

    Galeria